bandoneoniste Jolanda v/d Doelenmuziek beluisteren
boekingengeschiedenis van de bandoneonandere sites

Weinig Nederlanders kenden het bestaan van de bandoneon. Sinds het huwelijk van prins Willem-Alexander met Maxima op 2 februari 2002 is dit echter veranderd. Carel Kraayenhof heeft toen met Adios Nonino velen ontroerd. Hier volgt de geschiedenis van de bandoneon en hoe de tango en de bandoneon elkaar vinden.

De instrumentenbouwer Carl Zimmerman uit Carlsfeld toonde in 1851 zijn 'Carlsfelder Concertina' op de nijverheidstentoonstelling in London. Omdat de toonomvang van deze instrumenten erg beperkt waren werden er nieuwe tonen aan toegevoegd. Er ontstond een zeer uiteenlopende rangschikking van de knoppen.
In Krefeld ontwikkelde de muziekhandelaar Heinrich Band de concertina verder tot wat nu bekendstaat als "Bandonion Rheinischer Tonlage" (met Rijnlandse positie van de toetsen) Om het te onderscheiden van de ontelbare andere systemen die met elkaar concurreerden noemde hij dit instrument in 1856 kortweg naar zichzelf: bandonion (band union). Zijn zoon perfectioneerde de bandoneon.
Carl Zimmerman verkocht zijn bedrijfje voor instrumentenbouw aan zijn werkmeester Ernst Louis Arnold. In 1864 richtte Ernst de Ernst Arnold Bandonion- und Konzertina Fabrik op. Ondanks sterke concurrentie vond Ernst al gauw een snel groeiende afzetmarkt voor zijn ELA-instrumenten in Argentinië. (ELA=Ernst Louis Arnold)
Het Leger des Heils gebruikte de bandoneon als alternatief voor het harmonium. Ze konden dit instrument overal mee heennemen. De bandoneon werd populair onder de landarbeiders en de mijnwerkers. Het was slechts een kwestie van tijd tot de eerste mijnwerkers zich aaneensloten en bandoneonverenigingen oprichtten. In 1874 werd in Chemnitz de eerste bandoneonvereniging opgericht. Al spoedig waren er in Duitsland meer bandoneon- dan voetbalverenigingen. Omdat er teveel verschillende systemen waren was het moeilijk om een uniforme leermethode te ontwikkelen. Om aan deze chaos een einde te maken koos de Deutsche Konzertina- und Bandonionbund in de jaren twintig voor een model met 144 tonen en verhief dit als "Duitse Eenheidsbandoneon" tot norm.
Op de Argentijnse en Uruguayaanse markt had zich al eerder een ander model, het 142-tonige instrument 'Rheinischer Tonlage' een plaats veroverd; daarom bouwden de fabrikanten voortaan twee soorten bandoneons: de "Duitse eenheidsbandoneon" voor de binnenlandse markt en de "Bandonion Rheinischer Tonlage" voor export naar de Rio de la Plata.
Een van de succesvolste handwerkbedrijven was de Alfred Arnold Bandonion und Konzertina Fabrik, opgericht in 1911 door de zonen van Enst Louis Arnold.

Tweede Wereldoorlog
Met de machtsovername van de nationaal-socialisten kwam er echter in Duitsland abrupt een einde aan deze gouden tijd van de nog jonge bandoneonvereniging. De bandoneonverenigingen vormden een onderdeel van de arbeidersbeweging en daarom verklaarden de nazi's de klank van dit instrument ongeschikt voor de volksmuziek! In 1935 werd de Deutsche Konzertina- und Bandonionbund door de Reichmuzikkamer officieel verboden.

De export naar Argentinië en Uruguay
En toch gaven de mannen uit Carlsfeld niet op. Ze bleven floreren door de export naar de Rio de la Plata. Legendarische populariteit verwierven daar de 'doble-A'bandoneons van Alfred en Paul Arnold.
Ernesto Sábato vraagt over de bandoneon: "Welke geheimzinnige roep uit de verte heeft het mogelijk gemaakt zo'n bij het volk passend, zo'n Germaans instrument hiernaartoe te brengen om de zorgen van de mensen van de Rio de la Plata te bezingen" Een mythe heeft haar legende nodig. Er zijn legio verhalen over bedacht "Niemand weet wie het meebracht; met welk schip het kwam en waarvandaan? Het is eenvoudig gearriveerd net als de andere emigranten. Eenzaam, grandioos ongeliefd, bijna helemaal vergeten in zijn geboorteland. Het schijnt een slechte toekomst tegemoet te gaan. Het arme ding moet zich erg verloren hebben gevoeld al rammelend over de hobbelende straatkeien van de drukke haven aan de Rio de la Plata. De gewone polka of wals spelend in een land waar de zon van west naar oost gaat als de dag voorbij gaat. (Het was geboren op het Noordelijk halfrond waar de zon de andere kant op leek te gaan) Deze delta waar zowel Argentinieë als Uraguay aan grenzen wordt de bandoneon het symbool van de tango. Hier vinden de bandoneon en de tango elkaar. De Duitse bandonion wordt in Argentinië bandoneón genoemd.

De bandoneon
Over de bandoneon wordt veel geschreven en gedicht Men dicht menselijke eigenschappen toe aan hem.
"Het is net een mens van de andere sexe. Mooi, sterk maar ingewikkeld. Als je het niet hoort op een bepaalde manier dan zou je er geen aandacht aan schenken. Je zult het af doen als een "weird" klinkend instrument. Je zult je zelfs afvragen waarom "tangomensen" er van houden. Het is zo anders.
Maar plotseling, dan heb je het- en je bent nooit meer dezelfde. Het veranderd je luisteren, het geeft je een beter besef van de toon. Het voelt aan als een wollen deken dat je huid bijna irriteert: maar het is te aangenaam warm. Net als een deken voelt het comfortabel en beschermd het je van de buitenwereld. Het wikkelt je in."
(uit The Pillar and the voice of tango Keith Elshaw)

"Jouw rauwe kwaadaardige vloek, kwelt mijn hart, bandoneon... Je tranenvloed van rum sleurt me de diepste afgrond in, waar de modder borrelt. Ik weet het wel. Zeg maar niks, je hebt gelijk! Het leven is een absurde wond en alles is zo vluchtig dat mijn biecht niets meer is dan een roes...!"
(Catulo Castillo)

Ook de tango worden menselijke eigenschappen toegedicht.
Medeplichtige van de ontmoetingen, van de drank die ons deed praten, dwaas van de nacht, zorgeloze vriend van de dageraad, haar van de bedroefden.

Alma de bandoneón (van Enrique Santos)

Ziel van de bandoneon

Jouw stem
Bandoneon,
Openbaarde mij
De pijn
Van de mislukking
Die ligt in jouw jammerklacht;
Jij bent de stem van de diepte
Van het duister leven
Zonder genade
Van hen die droomde te vliegen
Maar zijn illusie meesleept en
Over haar huilt...


Net zoals jij droomde ik...
Net zoals jij leefde ik
Zonder mijn doel te bereiken
Ziel van de bandoneon
Ziel die ik in mij meezeul. Stem
Van ongeluk en liefde...
Ik zal je zoeken als ik sterf
Ik zal je roepen bij mijn afscheid
Om je vergiffenis te vragen...
En als ik je in mijn armen houd
Geef ik je mijn hart
In stukken


Het systeem van de bandoneon
De bandoneon met 142 tonen in een vrijwel willekeurige volgorde maken het bespelen ervan extreem moeilijk.
De bandoneon is een diatonisch instrument; een en dezelfde toets brengt twee geheel verschillende tonen voort. De ene bij het uittrekken van de balg, de andere bij het duwen ervan.
Deze dubbeltonigheid is niet alleen interessant voor de muziekwetenschappers maar heeft vooral fatale gevolgen voor de instrumentalisten. Om op de bandoneon een toonladder te kunnen spelen, moet men zich vier verschillende los van elkaarstaande toetsvolgordes eigen maken. Dit in twee bewegingen: duwend of trekkend.
Echter de bandoneon heeft veel meer mogelijkheden. Bij de accordeon zijn bijna alle tonen aan de linkerkant als vaste akkoorden aan elkaar gekoppeld (akkord-eon). De bandoneon moet alles zelf samenstellen en zo beschikt hij over veel meer mogelijkheden.
Het vergt muzikaal bewustzijn, verbeelding en expressie van de bandoneonspeler voordat hij zelfs maar kan beginnen met het technische werk van een muziekstuk. Dit is de rede volgens René Marino Rivero (bandoneonist) dat er zo weinig bandoneonspelers zijn met een groot repertoire.

Bandoneonspelers
Er zijn maar enkele bandoneonverenigingen over in Duitsland. De mensen die spelen zijn nu 75 jaar. Lange tijd was er geen uitzicht op nieuwe aanwas. Pas met de toenemende populariteit van de tango komt er weer nieuw leven in de Europese bandoneonscene. Sinds enkele jaren kan men in Parijs en Rotterdam op conservatoriumniveau bandoneon studeren.
Er zijn 3 bandoneonbouwers in Europa. Bandoneonisten Klaus Gutjahr, Rocco Bonesz en Harry Geuns bouwen en repareren bandoneons. Ze bouwen door om de bandoneon voor het nieuwe milennium te behouden. Rocco Bonesz repareert oude bandoneons die nog uit de Saksische handwerkbedrijven stammen. Hij is de beste bandoneonrestaurateur ter wereld.

alfredarnoldnl@hetnet.nl